Sinestezi: Hiç Bir Şarkının Tadına Baktınız mı?

Bir yiyecek gördüğünüzde onun tadını tahmin edebilirsiniz değil mi? Mesela bir karpuz gördüğünüzde tatmadan onun sulu, ekşi ve asidik bir tadı olduğunu bilirsiniz. Ya da bir ses duyduğunuzda görmeseniz bile kaynağını tahmin edebilirsiniz. Mesela görmemenize rağmen bir gitarın sesiyle kuşun sesini ayırt edebilirsiniz. Peki size kitabın tadı sorulursa? Ya da bir elbisenin sesi? Renkleri koklamak, sesleri tatmak... Bunlar alışılmadık şeyler öyle değil mi? Bize çok mantıksız gelse sinestezi hastaları için normal algılar. 

Sinestezi, farklı sinyallerin anormal bölgeleri tetiklemesi sonucu duyuların birlikte algılanması veya birbirine karışması durumudur. Nörolojik bir sorundur ve 20.000 kişide bir görülmektedir. Birçok çeşidi bulunsa da genellikle iki başlık altında toplanır. Bunlardan ilki: idiyopatik. Kafaya alınan darbeler ya da bilinmeyen sebepler sonucu oluşur ve çoğunlukla geçicidir. İkincisi ise edinilmiş (sonradan kazanılmış) sinestezidir. Genellikle başka bir hastalığın varlığı nedeniyle ortaya çıkar. Mesela epilepsi nöbeti geçiren hastaların %4'ünde sinestezi durumu görülür. 

Bu iki kategori yerine karışıklık oluşan duyuların isimleriyle de gruplandırılabilir. Örneğin grafem-renk sinestezisinde bireyler, alfabedeki harfler ile rakamları belirli renklerle birlikte algılarlar. Mesela 5 rakamını her yerde yeşil görebilirler. (Rakamın etrafı bu renkle gölgelenmiş ya da sarılmış da olabilir.) Başka bir örnek olarak kişiselleştirme sinestezisinde, çeşitli günler, haftalar, aylar, yıllar, sayılar, rakamlar birey tarafından belirli kişiliklerle algılanırlar. Bu tip sinesteziye sahip birisi A harfini mutsuz, Pazartesi günlerini heyecanlı, 8 sayısını ise kızgın olarak algılayabilir. Sesler ve renklerin bağdaştırıldığı sinestezi ise kromestezi olarak adlandırılmaktadır.

Araştırmalara göre kadınlar bu hastalığa daha yatkındır. Başka bir çalışmada ise sinestezinin genetik olarak aktarılabileceği sonucuna varılmıştır fakat ne tür bir mekanizmaya sahip olacağı çevresel faktörler tarafından belirlenmektedir. İkizlerden sadece birisinde sinestezi görülebilmesi bu durumla açıklanmıştır.

Birçok zihinsel hastalığın aksine sinestezi hastaları son derece yaratıcı ve algı kapasitesi yüksek bireylerdir. (Mesela pi sayısını 22500. basamağına kadar hatasız sayabilen Daniel Tammet bir sinesteziktir.) Hafızaları daha güçlüdür ve matematik işlemlerini renklerle ilişkilendirilebildiklerinden daha hızlı yapabilmektedirler. En ufak renk tonu farklılıklarını bile ayırt edebilirler. Ayrıca aşırı hassas dokunma yetileri bulunmaktadır. Bu avantajları saydığımda 'buna hastalık denmez ki' diye düşünsek de genel anlamda duyuların karışması olumsuz bir durum olabilir.

Kaynaklar

https://evrimagaci.org/gercek-kafa-karisikligi-sinestezi-ve-evrim-361

https://epistemturkiye.org/sinestezi/

https://sinirbilim.org/sinestezi/